Wetenschap - 6 maart 1997

Boeren en winden van koe ontsnappen aan milieuheffing

Boeren en winden van koe ontsnappen aan milieuheffing

Boeren en winden van koe ontsnappen aan milieuheffing
Overheid buigt met aangepast mestbeleid voor boeren
Op 25 februari stemde de Tweede Kamer in met een nieuw mestbeleid. De huidige mestboekhouding werkt niet, meent de overheid, en dient te worden vervangen. Dat nieuwe systeem is echter zo lek als een mandje, vertelt dr ir Jaap Frouws van de vakgroep Sociologie. Hij heeft zich het meest verbaasd over het boeren en winden-verhaal
Praktisch niemand kijkt er meer van op als de Nederlandse overheid het mestbeleid verder afzwakt. De angst dat boeren niet willen meewerken is zo groot dat de overheid alles uit de kast haalt om verzekerd te zijn van draagvlak onder boeren. Een mineralenaangiftesysteem (Minas) met individuele verantwoordelijkheid is wat de boeren wilden en dat komt er dan ook. De veehouders moeten vanaf januari 1998 verplicht de aan- en afvoer van mineralen registreren. In weerwil van actievoerende boeren koppelt de overheid verliesnormen en heffingen aan deze registratie. Overschrijdt de aanvoer van mineralen de afvoer, dan treden verliezen op naar het milieu waarover de boer een heffing moet betalen. De heffing loopt op naarmate het verlies groter is
Massaal boycotten de boeren dit jaar het insturen van de mestboekhouding. Meewerken aan het mestbeleid willen ze alleen op hun voorwaarde: wel verplichte registratie, maar geen heffingen gekoppeld aan verliesnormen. Als concessie besloot de Tweede Kamer vorige week dat het fosfaat uit kunstmest buiten de boekhouding mag blijven. Als gewassen in groei achterblijven omdat te weinig mest op het land mag worden gebracht, kunnen boeren de eerstkomende jaren ongelimiteerd fosfaat in de vorm van kunstmest toedienen. Dolf Logemann van de stichting Natuur en Milieu hierover: Ooit leek een fosfaatverliesnorm van twintig kilogram haalbaar. Nu besluit de politiek dat in 1998 een verliesnorm van veertig kilogram is toegestaan. Maar doordat fosfaat uit kunstmest uit de boekhouding is gehaald, is de verliesnorm in feite naar zestig kilo gebracht.
Socioloog dr Jaap Frouws, die in 1994 promoveerde op het Nederlandse mestbeleid, is verbaasd dat de overheid het voorgenomen beleid opnieuw vergaand afzwakt. De protesten van boeren hebben kennelijk toch grote invloed gehad. Allerlei kleine gekke dingen worden erbij gehaald om het beleid voor boeren draaglijk te maken. Het meest heb ik mij verbaasd over het winden en boeren-verhaal.
Oprispingen
Dieren produceren stikstofhoudend methaangas dat in de lucht komt. Omdat boeren daar niets aan kunnen doen, wil de overheid het niet bestraffen, en telt het deze winden en boeren dus bij de verliesnorm op. Als een boer meer dan twee melkkoeien per hectare heeft, mag hij voor elke extra koe dertig kilo stikstof bij de verliesnorm optellen. Dat komt dan bovenop de norm van 300 kilo stikstof voor grasland en 175 kilo voor bouwland
Frouws stoort zich aan het feit dat oprispingen en winden bij de verliesnorm worden opgeteld, maar dat de stikstof die via natuurlijke depositie uit de lucht op het land komt en dus als aanvoerpost registreert zou moeten worden, buiten de boekhouding blijft. Wil je serieus naar de zaak kijken, dan moet je dat ook meetellen. Weliswaar kunnen boeren aan deze stikstofbron ook niets doen, maar deze wordt, in tegenstelling tot de boeren en winden, niet meegeteld. Het is belachelijk gepriegel in de marge, waarmee de overheid de boeren tevreden hoopt te stellen.
Behalve het oprekken van de normen heeft de overheid ook de ondergrens opgetrokken waarboven veehouders verplicht zijn een mineralenboekhouding bij te houden. De grens is van twee grootvee-eenheden (volwassen melkgevende koeien) per hectare verlegd naar twee en een halve eenheid. Gevolg is dat de meeste melkveehouders buiten de aangifteplicht vallen, en dus ontkomen aan de noodzaak het mineralenmanagement aan te scherpen. Waarnemers vermoeden dat de overheid hiermee het verzet tegen het beleid probeert te ondervangen
De politiek is voor het succes van een maatregel afhankelijk van het gedrag van boeren, merkt Frouws op, maar knoeien met de regels is ontzettend gemakkelijk. Juist door in te grijpen in de dagelijkse bedrijfsvoering brengt de overheid zich in een lastig parket. En uit angst dat de boeren de kont tegen de krib gooien, versoepelt ze daarom steeds maar weer het beleid. Alles in de hoop dat de boeren ja zeggen en meewerken.
Begin dit jaar publiceerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) cijfers waaruit blijkt dat Brabantse boeren in 1995 zeventien procent meer fosfaat gebruikten dan maximaal was toegestaan. De huidige mestboekhouding is zo lek als een mandje; dat heeft Van Aartsen ook toegeven. De overheid heeft het idee dat alles beter is dan de mestwetgeving die we nu hebben: een vastgestelde hoeveelheden mest per hectare, gecombineerd met een heffing op fosfaat dat niet op het eigen bedrijf benut kan worden. Omdat het nieuwe beleid Minas uit het agrarisch bedrijfsleven zelf komt, hoopt de overheid dat het daarmee wel lukt.
Sjoemelen
Frouws zelf heeft er weinig vertrouwen in. Volgens hem is Minas een goed instrument om inzicht te krijgen in de milieuproblematiek, maar geen instrument om gedrag mee voor te schrijven. Dat is tricky. Op het moment dat je erop wordt afgerekend, is de verleiding groot om te sjoemelen. Frouws weet erg veel praktische voorbeelden waarover boeren kunnen gaan zieken, maar hij verwacht dat het aantal bezwaarschriften tegen de heffingen voorlopig zal meevallen. De normen zijn ruim. Pas als de wetgeving strakker wordt, zullen de bezwaarschriften binnenstromen.
Misschien ben ik wel pessimistisch, maar ik ben bang dat het ook met Minas weer helemaal vastloopt. Over vijf jaar zal de conclusie zijn dat de overheid weer iets nieuws moet verzinnen. Er is dan weer niets bereikt en voor het milieu is weer veel tijd verloren gegaan.
Behalve Frouws zijn ook de Nederlandse natuur- en milieugroeperingen teleurgesteld. Zij kondigden vorige week aan zich te zullen richten op Brussel. De Europese Commissie moet het Nederlandse mestbeleid nog toetsen aan de Europese nitraatrichtlijn. Het Nederlandse mestbeleid is zo slap dat het die toets niet zal kunnen doorstaan, schrijven de organisaties. Ze willen de rechter inschakelen. Frouws geeft de groeperingen een kans. Brussel is erg argwanend en gaat uit van 170 kilogram stikstof per hectare. Daar houdt Nederland zich sowieso niet aan. Als je dat in Brussel duideljk onder ogen brengt, maak je een goede kans op moeilijkheden.

Re:ageer