Wetenschap - 29 mei 1997

Biobeschikbaarheid is beperkende factor voor opname nutrienten

Biobeschikbaarheid is beperkende factor voor opname nutrienten

Biobeschikbaarheid is beperkende factor voor opname nutrienten
Voor 2000 moet gebrek aan vitamine A de wereld uit zijn
Ruwe vezels, eiwitcomplexen en fytaten in mais, bonen en bladgroenten houden ijzer en vitamine A stevig vast. Het sleutelen aan de beschikbaarheid van die nutrienten voor het lichaam is een manier om de opname ervan te verbeteren. De Guatemalteekse voedingskundige Noel Solomons, spreker op het Vlag-congres Biobeschikbaarheid, waarschuwt echter dat dat gesleutel weinig oplevert voor de armen, die vaak lijden aan nutriententekorten. Het nutrientenonderzoek moet geen nieuwe technologieen ontwikkelen, vindt hij, maar voedingsprogramma's beter evalueren
In 1992 ontdekte de vakgroep Humane voeding iets opmerkelijks: spinazie en worteltjes leveren lang niet zoveel vitamine A als gedacht. In Indonesie kreeg een groep zogende vrouwen twaalf weken lang dagelijks donkergroene bladgroenten, terwijl een andere groep wafels kreeg met beta-caroteen, dat in het lichaam wordt omgezet in vitamine A. Alleen bij de wafeletende vrouwen bleek de vitamine-A-status belangrijk te verbeteren. Dit resultaat spoort met recente vondsten van collega's in Guatemala. Ook zij vonden na het toedienen van bladgroenten en wortels geen effect op de vitamine-A-status
De tegenvaller is volgens de voedingskundigen te wijten aan de beperkte biobeschikbaarheid van het beta-caroteen. In spinazie en wortelen zit weliswaar veel beta-caroteen, maar de consumptie daarvan verhoogt niet vanzelf de hoeveelheid vitamine A in het bloed. De opname hangt af van de structuur van het beta-caroteen, de oplosbaarheid ervan en de vorm waarin het in de plant zit. In spinazie bijvoorbeeld zitten beta-caroteenmoleculen opgesloten in pigment-eiwitcomplexen in de bladgroenkorrels. Andere factoren die de biobeschikbaarheid van beta-caroteen bepalen zijn de hoeveelheid gegeten vet, nodig voor de opname van beta-caroteen in de cellen, de concentratie vitamine A die al in het bloed zit, de genetische aanleg, de leeftijd en het al dan niet lijden aan infecties
Het eerste internationale congres over biobeschikbaarheid was in 1987. Toen was al bekend dat calcium en fluor door concurrentie de opname van ijzer verlagen, dat vezels, fytaten en cafeine ijzeropname remmen door aan ijzer te binden en dat sommige zuren ijzeropname stimuleren door de oplosbaarheid te vergroten. Van 25 tot 28 mei organiseerde de onderzoekschool Vlag, waar zo'n vijftien promovendi aan nutrienten werken, het derde internationale congres over biobeschikbaarheid
Bloedarmoede
Meer kennis over biobeschikbaarheid kan vooral belangrijk zijn voor de derde wereld. Naar schatting hebben in Afrika, Azie en Latijns Amerika anderhalf miljard mensen gebrek aan ijzer of vitamine A. IJzergebrek leidt tot bloedarmoede, vermoeidheid en verminderde weerstand. Kinderen met ijzergebrek blijven achter in groei en geestelijke ontwikkeling. Vitamine-A-deficientie veroorzaakt jaarlijks bij 2,8 miljoen kinderen onder de vier jaar blindheid
In 1990 stelden wereldleiders zich op de World Summit for Children een doel: voor het jaar 2000 moet ijzergebrek bij vrouwen met twee derde zijn teruggedrongen en vitamine-A-gebrek moet helemaal de wereld uit zijn
Unicef gaat nu nog uit van drie oplossingsstrategieen: in acute gevallen moeten ijzer- of vitaminepreparaten worden toegediend, op middellange termijn heeft de industrie voedingsmiddelen met ijzer en vitamine A verrijkt, en op lange termijn is de bevolking ook overgestapt op een veelzijdiger dieet
Nu komt een vierde oplossingsstrategie in zicht: het verbeteren van de biobeschikbaarheid. De veredelingsindustrie kan met biotechnologische technieken de biobeschikbaarheid van vitamines en mineralen in gewassen vergroten; de voedingsindustrie kan met enzymen, fermentaties of vergistingen in haar producten hetzelfde doen. Dr Noel Solomons, directeur van het voedingskundig onderzoekinstituut Cessiam in Guatemala en spreker op het Vlag-congres, is echter vrij pessimistisch over het nut voor de armen van die vierde strategie
De technische aanpassingen zijn te duur voor de armen. Zelfs de eenvoudige strategie van productverrijking met vitamine A en ijzer blijkt moeizaam te verlopen. De westerse margarine, die standaard is verrijkt met vitamine A, kunnen de armen niet betalen. Hetzelfde geldt voor de nieuwe Amerikaanse ontbijtgranen die zijn verrijkt met ijzer. In Latijns Amerika wordt sinds 1975 wel suiker verrijkt met vitamine A en in India is sinds kort thee met vitamine A te koop. Verrijking met ijzer wordt nog nauwelijks gedaan, omdat ijzer de smaak en kleur van voedsel makkelijk aantast
Remmers
Niet alleen de prijs van een betere biobeschikbaarheid is een complicerende factor. De goedkopere weg van gedragsverandering eist veel voorlichting en zal vaak niet werken. Het is bijvoorbeeld mogelijk om de biobeschikbaarheid van ijzer en vitamine A te vergroten door de hoeveelheid remmende bestanddelen in het dieet te verminderen. Belangrijke remmers in planten zijn vezels en fytaten, die nutrienten aan zich binden. Maar juist de armen eten veel granen en bonen, vol vezels en fytaten. Voedingskundigen kunnen dan aanraden meer vlees, zacht fruit en bewerkte producten te eten. Maar die zijn duurder of niet verkrijgbaar, en vlees eten mag in bepaalde culturen niet
Veel mensen drinken bij het eten ook nog eens koffie of thee met daarin cafeine en tannine dat ijzer vasthoudt. Geen koffie of thee drinken is nergens op de wereld een haalbare optie, maar zelfs het advies om koffie en thee een half uur na het eten te drinken zal niet populair zijn. Wat moet je dan drinken bij het eten, als ongekookt water niet zuiver is? Cessiam heeft op dit terrein campagne gevoerd en slaagde er alleen in koffie uit het dieet van peuters te krijgen
Algemene aanbevelingen zijn makkelijk te geven, maar ze kunnen ongewenste neveneffecten hebben als de adviseur de situatie niet goed kent. In Latijns Amerika en in Ethiopie bijvoorbeeld bewerken mensen traditioneel hun mais en teff met kalk voor ze er koeken van bakken. Het calcium dat ze zo binnenkrijgen concurreert met ijzer en zink, waardoor de ijzer- en zinkopname vermindert. Voedingskundigen kunnen aanbevelen de kalkbehandelingen te staken. Maar dat kan de biobeschikbaarheid van vitamine B3 negatief beinvloeden, waardoor beriberi kan ontstaan. Aangetoond is namelijk dat vitamine B3 in een basisch milieu beter opgenomen wordt
Solomons pleit voor maatwerk en een gebalanceerde benadering. Op het platteland van Iran merkten voedingskundigen dat mensen die brood bakten van tanok, een tarwe die zeer stevig zink vasthoudt, een tekort aan zink hadden. De beste oplossing bleek het gebruik van een ander soort tarwe met iets minder ruwe vezels maar met nog wel voldoende nutrienten. Het andere alternatief was wit brood, maar dat heeft als nadeel dat er nauwelijks nog nutrienten inzitten
Zuurdesembrood
Makkelijker dan het wegnemen van remmers lijkt toevoeging van factoren die de opname versterken. Belangrijke enhancers zijn bacterien. De industrie schrijft goede eigenschappen toe aan de melkzuurbacterie Acidophilus in yoghurts en gefermenteerde melk. Zweedse onderzoekers vonden dat in zuurdesembrood de biobeschikbaarheid van nutrinten beter is dan bij ander brood. Organische zuren zoals ascorbine-zuur zijn eveneens bevorderlijk voor ijzeradsorptie. Mogelijk wordt door deze zuren het enzym pepsine geactiveerd, dat binders van nutrienten onschadelijk maakt. Daarnaast verhogen zuren waarschijnlijk de oplosbaarheid van nutrienten door ze te neutraliseren
Ook hier vormen de kosten een probleem, aldus Solomons. Industrieel gemaakt citroen- en bessensap is geschikter als zuur dan lokaal geproduceerd sap, omdat de vezels hierin het ijzer binden. Maar die industriele zuren zijn duurder. Ook vetten bevorderen de opname van nutrienten, maar veel mensen kunnen geen boter of margarine betalen
De opname van nutrienten wordt tenslotte bepaald door de gezondheid van de persoon. Veel infecties en ziektes beinvloeden de zuurgraad in de maag en de effectiviteit van de cellulaire opname-processen. Behandeling van infecties kan de opname van nutrienten verbeteren
Heeft met al die kanttekeningen de derde wereld wel iets aan het biobeschikbaarheidsonderzoek? Ja, vindt de Guatemalteekse onderzoeker, maar niet direct. Het gaat dan niet om aanbevelingen en technieken om de biobeschikbaarheid van nutrienten te vergroten, maar om het verkrijgen van inzicht in de impact en de toegevoegde waarde van biobeschikbaarheid. Dan is beter te evalueren wat het effect is van voedselverrijking en dieetverandering

Re:ageer