Wetenschap - 3 december 1998

Andes-boeren in de problemen door privatisering van water

Andes-boeren in de problemen door privatisering van water

Andes-boeren in de problemen door privatisering van water
Wageningers schetsen alternatieven in boek
In het Andes-gebergte moeten boeren vaak machteloos toezien hoe hun water wordt weggekaapt. Was vroeger het water nog van iedereen, nu is veel ervan eigendom van geprivatiseerde watermaatschappijen. Het meeste water valt uiteindelijk in handen van grootgrondbezitters en industrieen. De indianen- en boerenleiders willen dat hun gemeenschappen weer gaan beschikken over watervoorraden. Samen met Wageningse sociologen en irrigatiedeskundigen schreven ze het boek Searching for Equity
Water is het belangrijkste element in de cultuur van de inheemse bevolking van het Andes-gebergte, dat zich uitstrekt van Venezuela tot het zuiden van Chili. Van oudsher is dit volk meester in het omleiden en ten volle benutten van water. Duizenden jaren geleden construeerden de Inca's al ingenieuze irrigatiesystemen, bestaande uit kanalen, reservoirs en terrassen, en veranderden woestijnen en droge hooglanden in vruchtbare akkers. Water is volgens hen het bloed van Moeder Aarde. Rivieren en ondergrondse waterstromen vormen haar aderen, regen haar tranen. Water wordt gezien als de essentie van het leven en behoort daarom allen toe
Deze gedachte staat haaks op het westerse idee dat water een verhandelbaar artikel is. Spaanse kolonisten brachten dit concept in Zuid-Amerika in de praktijk door het zich toeeigenen en verkopen van water. Tot op de dag van vandaag leidt dit tot een steeds schevere waterverdeling onder de bevolking. In Ecuador bijvoorbeeld beschikken de hacendados, de grootgrondbezitters, zes procent van de irrigeerders, over 41 procent van het water dat wordt geleverd via irrigatiekanalen. Zestig procent van de irrigeerders, bestaande uit kleine boerengemeenschappen, ontvangt slechts dertien procent van dit water. Direct verantwoordelijk voor deze onrechtvaardige verdeling is het voormalige Ecuadoraanse instituut voor waterbronnen, dat de grootgrondbezitters begunstigde
Nina Pacari, een van de leiders van de CONAIE, Confederacion de Nacionalidades Indigenas del Ecuador, stelt in het boek Searching for Equity dat de begunstiging van een kleine elite plaatsvindt op allerlei fronten in de samenleving van Ecuador en de omringende landen. De verdeling van water en land heeft zich voltrokken ten gunste van een kleine, machtige groep rijken. Hierdoor is de armoede alleen maar toegenomen. Momenteel leeft zeventig procent van de Andes-bevolking onder de armoedegrens
Om de belangen van de elite te dienen, moedigden de regeringen privatiseringen aan, wat ze later modernisering noemden. In Ecuador kwam de privatisering van water tot stand na invoering van de Waterwet in 1972. Deze wet maakt het mogelijk om watergebruiks- en irrigatierechten te kopen. Hier is echter een hele reeks voorwaarden aan verbonden, waaraan de meeste boeren niet kunnen voldoen, zoals uitgebreide technische ontwerpen van het irrigatiesysteem, en financiele analyses. Verder komen de hoge kosten van de bouw en onderhoud van het irrigatiesysteem voor rekening van de gebruiker
Wateraandelen
Recente ontwikkelingen maken de situatie er niet beter op. Ze duiden volgens Pacari zelfs op een ernstige crisis onder de plattelandsbevolking van Ecuador. Een belangrijke factor is de in 1994 voorgestelde Wet Landbouwontwikkeling. De wet had als officieel doel een grondmarkt te creeren, zodat boeren land kunnen kopen en uit de armoede zullen geraken. De landprijzen zijn echter hoog en volgens Pacari is de wet bedoeld om nog meer land en water onder de hoede van de elite te plaatsen. Verder zijn er vergevorderde plannen om irrigatiesystemen van de staat te privatiseren. Grote bedrijven en grootgrondbezitters worden waarschijnlijk de nieuwe eigenaren. De voornemens zijn nog niet uitgevoerd, vooral dankzij protest van de CONAIE
Ook in Chili, het land waar de Andes-keten zich vierduizend kilometer van noord naar zuid uitstrekt, strijdt de inheemse bevolking om een rechtvaardiger verdeling van de watervoorraden. Evenals in Ecuador leidde privatisering van water ertoe dat een kleine groep mensen beschikt over grote watervoorraden. Sinds de invoering van de Water Code in 1981 worden watergebruiksrechten verhandeld. De waterrechten zijn gedefinieerd als wateraandelen, die staan voor het aantal uren dat een boer zijn land kan irrigeren in een bepaalde periode
De boeren met wateraandelen kunnen meebeslissen over het functioneren van het gehele irrigatiesysteem, waarbij de hoeveelheid aandelen het gewicht van hun inbreng bepaalt. Het komt regelmatig voor dat in eenzelfde vallei sommige boeren een overvloed aan water hebben en andere een tekort hebben. Feit is ook dat boeren met een overvloed aan wateraandelen vaak minder belang hechten aan efficient waterbeheer. Het gevolg is dat de meeste irrigatiesystemen in Chili niet optimaal functioneren
Ook de hoge watergebruikskosten vormen een groot probleem. Vooral in het droge noorden van Chili leidt dit vaak tot geschillen, waarbij de arme boerenbevolking en indianengemeenschappen aan het kortste eind trekken. Jan Hendriks, als consultant van ingenieursbureau DHV werkzaam in Chili, schrijft dat waterbedrijven in delen van Noord-Chili opmerkelijk hoge watergebruikskosten in rekening brengen, mede vanwege hun monopoliepositie aldaar
Gemeenschappen in de woestijnoases van Noord-Chili bezwijken vaak onder druk van grote bedrijven. Twee boeren in het dorp Quillagua verkochten bijvoorbeeld hun waterrechten van bijna een miljoen kubieke meter per jaar voor meer dan 230 duizend dollar aan een chemisch bedrijf. Daardoor is er weinig water meer over voor het plantenleven in de oase en wordt zowel het fragiele ecosysteem als de boerengemeenschap bedreigd, aldus Hendriks
Hooglanden
In het boek Searching for Equity wordt aangegegeven dat de traditionele vormen van waterbeheer, die nu worden afgebroken, juist kunnen zorgen voor een rechtvaardige en ordelijke verdeling van water. Zo wijst eindredacteur en coauteur Rutgerd Boelens, werkzaam bij de LUW-sectie Waterhuishouding, op een irrigatiesysteem van de boerengemeenschap Moraslama, gelegen in de hooglanden van Zuid-Ecuador. Het irrigatiesysteem is een negentien kilometer lang kanaal, dat 150 hectare landbouwgrond bevloeit. 64 Families zijn erg afhankelijk van dit water vanwege de onberekenbare en schaarse neerslag
Ondanks de waterschaarste kent de gemeenschap echter nauwelijks waterconflicten, stelt Boelens. Dit heeft een aantal redenen. Ten eerste kan elke familie ongeveer eenzelfde oppervlak landbouwgrond irrigeren. Degenen met meer land hebben dus niet meer recht op water. Ten tweede is de gereserveerde hoeveelheid water niet voor elk stuk land gelijk. Voor relatief ondoorlatende bodems wordt bijvoorbeeld meer water gereserveerd. Zo krijgt iedere boer genoeg water om zijn land te irrigeren, afhankelijk van specifieke bodemeigenschappen. Tijdens waterschaarste beperkt elke familie de hoeveelheid water ten behoeve van irrigatie in dezelfde mate. Gemeenschapszin behoedt de gemeenschap dus voor conflicten om water. Omdat de koop en verkoop van waterrechten niet mogelijk is, ontstaat er geen ongelijke verdeling van water onder de boeren
Jurisdictie
De vraag is of dit soort traditionele vormen van gemeenschappelijk waterbeheer kunnen standhouden en of ze toepasbaar zijn in het hele Andes-gebied. In elk land zijn de machtsverhoudingen weer anders en valt water onder de jurisdictie van andere overheidsinstanties of ondernemingen. Ook is moeilijk te beoordelen op grond van welke criteria een rechtvaardige waterverdeling kan worden realiseerd. Het boek geeft hier geen antwoord op
Wat veel voorkomt is het water verdelen op basis van de hoeveelheid geld en arbeid die een boer heeft geinvesteerd in het irrigatiesysteem. Het lijkt logisch dat een boer die geen energie steekt in de aanleg en onderhoud van irrigatiekanalen, geen recht heeft op het aangeleverde water. De indianenbevolking van de Andes legt de boer dan ook straffen op, zoals hem als laatste water geven of boetes. Nooit ontzegt de gemeenschap een boer alle water. De indianen redeneren dat het water in principe toebehoort aan de aarde en evenwichtig verdeeld moet worden. Volgens hen is er geen reden om de aarde te straffen vanwege het falen van de mens

Re:ageer