Wetenschap - 8 oktober 1998

Aids verlamt Tanzaniaanse landbouw

Aids verlamt Tanzaniaanse landbouw

Aids verlamt Tanzaniaanse landbouw
Kleine boeren kampen met een tekort aan arbeidskrachten
Landbouwkundigen zien aids nog als een puur medisch probleem. Ten onrechte, vindt landbouwkundig onderzoeker Gabriel Rugalema. Op het zwaar door HIV getroffen platteland in het noorden van Tanzania stappen kleine boeren noodgedwongen over op weinig arbeidsintensieve gewassen. Steeds vaker bestaat een boerenhuishouden uit weeskinderen. Voorlichters, voorzover niet ziek of overleden, hebben geen passende adviezen voor deze nieuwe huishoudens. Rugalema begint aan de LUW een postdoctoraal onderzoek naar aids en landbouw
Iedere dag een begrafenis. In 1990 kwam dr. Gabriel Rugalema als MSc-student in aanraking met de catastrofe die aids aanricht op platteland in het noorden van Tanzania. Hij deed onderzoek in een dorp in Bukoba, een district waar naar schatting een op de drie volwassenen seropositief is
Aids niet alleen een medisch, maar ook een landbouwkundig probleem, stelt Rugalema. In zijn doctoraalscriptie over agroforestry besteedt Rugalema niet meer dan een regel aan de ziekte, maar hij is er dan inmiddels van overtuigd dat landbouwkundig onderzoekers ten onrechte geen aandacht besteden aan de gevolgen van aids. Niet alleen is hij tijdens zijn veldwerk bijna dagelijks getuige van een begrafenis, de dorpelingen geven te kennen dat zijn vragen niet aansluiten bij hun belangrijkste zorgen. Waarom vraag je ons niet naar de problemen die we hebben door aids?, krijgt de onderzoeker meerdere keren te horen
Aids heeft enorme gevolgen voor de landbouw, zegt Rugalema. Kleine boeren kampen vooral met een tekort aan arbeidskrachten. Ga maar na: als iemand ziek is, valt niet alleen die persoon weg, maar ook een familielid dat thuis moet blijven om voor de zieke te zorgen. Het regent veel in dit district en onkruid groeit snel. Dus brengen gewassen al snel minder op wanneer er minder op het land wordt gewerkt. Overigens is aids ook voor de blanke commerciele boeren in Tanzania een ramp. De eigenaar van een commerciele boerderij is verantwoordelijk voor de kinderen van overleden arbeiders. De kosten voor scholing en gezondheidszorg van aids-wezen vormen een steeds grotere financiele last voor deze boeren
Voedselgewassen
Tijdens zijn promotieonderzoek aan het Institute for Social Studies in Den Haag heeft Rugalema de gevolgen van aids voor de landbouw in Bukoba in kaart gebracht. Traditioneel verbouwen mannen er commerciele gewassen als koffie en bananen en houden vrouwen zich bezig met de voedselgewassen. Jarenlang was er voldoende voedsel in het district. Rugalema heeft er zelf zijn jeugd doorgebracht en kende geen gebrek. Ik at dagelijks vis en dronk melk. Net als in Nederland. De boerenfamilies in Bukoba zijn nu echter veel armer dan twintig, dertig jaar geleden. Het district is in toenemende mate afhankelijk van hulp
Rugalema wil niet alle achteruitgang in het district toeschrijven aan aids. De kleine boeren kampen met veel meer moeilijkheden, zoals ziekten en plagen in de gewassen en de moeizame marketing van de landbouwproducten. Maar aids is nu echt het grootste probleem. Het lijkt wel of de klok jaren is teruggezet. Koffie en bananen zijn arbeidsintensieve gewassen. Daarom stappen boeren noodgedwongen over op gewassen als cassave en zoete aardappelen. Een dergelijke ontwikkeling zie je ook in Kenia. Daar verbouwen boeren in door aids getroffen gebieden minder vaak katoen.
Aids is nog altijd een gevoelig onderwerp, waar niet vrij over wordt gesproken. Rugalema schetst het dilemma van een man wiens broer is overleden. Volgens de traditie hoort hij de weduwe van zijn broer te huwen. Maar hij weet dat hij dan ook de plicht op zich neemt haar seksuele behoeften te bevredigen. Dat betekent echter een risico voor hem, want de vrouw kan ook besmet zijn met aids. Veel mannen lossen dit dilemma op door tegenover zichzelf en de buitenwereld te ontkennen dat hun broer is overleden aan aids.
Steeds vaker is het gezinshoofd in Bukoba een vrouw of, wanneer beide ouders zijn overleden, een kind van twaalf, dertien jaar. Familieleden en buren ondersteunen weeskinderen zo veel mogelijk. Vaak nemen ze de kinderen in huis. Het gebeurt echter ook regelmatig dat de kinderen in het ouderlijk huis blijven, om te voorkomen dat anderen beslag leggen op het land van de ouders, vertelt Rugalema
Krediet
De voorlichtingsdiensten en landbouwkundig onderzoekers hebben geen antwoord op de veranderde gezinssamenstelling in het district. De voorlichting is gericht op mannen die commerciele gewassen als koffie en katoen verbouwen. Bij de introductie van nieuwe technieken of een nieuw gewas wordt ervan uitgegaan dat boeren dertigers zijn die al wat kapitaal vergaard hebben en dus toegang kunnen krijgen tot krediet. Vrouwen en kinderen krijgen moeilijker krediet. Nieuwe technieken zijn bovendien vaak arbeidsintensief
De voorlichtingsdiensten in het gebied functioneren ook niet meer naar behoren; ook de voorlichters gaan dood. Het wordt bovendien steeds moeilijker om goed opgeleide voorlichters te vinden die nog in Bukoba aan de slag willen. Ik weet wel wat ik moet doen om niet besmet te raken, maar hoe moet het met mijn vijftien jaar oude dochter?, zo hoorde Rugalema van een voorlichter
Landbouwkundig onderzoekers kunnen niet langer om het aids-probleem heen, denkt hoogleraar Technologie en agrarische ontwikkeling prof. dr Paul Richards. Richards verwacht dat ook andere delen van Afrika in de toekomst zwaar door aids zullen worden getroffen. De technologische ontwikkeling is nu vooral gericht op de introductie van gewassen met een potentieel hoge opbrengst. Dat zijn echter ook gewassen waar je veel arbeid in moet stoppen. Nieuw onderzoek zou zich bijvoorbeeld kunnen richten op minder arbeidsintensieve gewassen. Met behulp van biotechnologie kan misschien een cassavesoort worden ontwikkeld waarbij het minder vaak nodig is om onkruid te wieden.
Bij internationale organisaties als de FAO dringt langzaam het besef door dat aids niet kan worden afgedaan als een medisch probleem. Volgens Rugalema was de houding van de FAO heel lang die van we zijn geen club van artsen. Dat is langzaam aan het veranderen
Binnenkort begint Rugalema bij de werkgroep Technologie en Agrarische Ontwikkeling een vervolgonderzoek naar aids en landbouw. Het onderzoek wordt betaald door de Stichting voor Wetenschappelijk Onderzoek van de Tropen (WOTRO), die op 29 september de financieringsaanvraag goedkeurde. Rugalema wil zijn onderzoek toespitsen op de ideeen voor de toekomst die de overlevenden van de epidemie hebben. Zij die nog niet ziek zijn, hoe denken zij door te gaan? Ze hebben ongetwijfeld plannen voor de toekomst. Zelfs in oorlogssituaties hebben mensen immers plannen voor later.

Re:ageer