Wetenschap - 11 mei 1995

ANC nog steeds beducht voor blanke boer

ANC nog steeds beducht voor blanke boer

President Mandela geniet na een jaar regeren groot aanzien in binnen- en buitenland. Maar zijn verzoeningspolitiek heeft een prijs. Bij gebrek aan scherpe landhervormingen dreigt het ANC de rurale achterban te verliezen. Hoe combineer je droom, werkelijkheid en een loodzware erfenis? Deze vragen staan centraal in de workshop over Zuid-Afrika.


Het ANC zit zichzelf danig in de weg. Het leunt zwaar op stedelijke steun uit de sloppenwijken en urbane voorvechters, maar geeft zich onvoldoende rekenschap van de noden op het platteland. Dat leidt tot onnodig uitstel van de landhervormingen. Nauwere samenwerking met plattelandsorganisaties en dorpsgemeenschappen is derhalve een absolute must, anders dreigt het gevaar van vervreemding van de eigen rurale kiezer. Deze scherpe waarschuwing staat opgetekend in de paper van de geoloog Richard Levin en de socioloog Daniel Weiner. Ze leveren daarmee een pittige bijdrage aan de discussie bij de workshop over het agrarische vraagstuk in Zuid-Afrika.

De auteurs stellen zelfs dat het huidige ANC-landbouwbeleid deels een voortzetting is van het vermaledijde apartheidsbeleid, dat stoelde op moedwillige scheiding van rassen en aperte ongelijkheid. Zo zorgden de Bantu-wetten ervoor dat zwarte gezinnen hun gronden moesten verlaten - die werden door witte boeren ingepalmd - waarna ze moesten rondkomen op kleine onvruchtbare plotjes in de thuislanden. Om een deel van de verantwoordelijkheid af te schuiven, schakelde Pretoria daarbij de chiefs van de thuislanden in. Net als voorheen konden zij beslissen wie welk perceel mocht verbouwen. Het ANC borduurt gewoon voort op die politiek, door zich te beroepen op oude Afrikaanse normen en tradities, constateren Levin en Weiner. Wel waakt het ANC ervoor dat het niet samenwerkt met voormalige marionetten van Pretoria die zich schuldig maakten aan ongebreidelde corruptie. Maar die tactiek is volgens beide critici te gemakkelijk. De toedeling van gronden door chiefs was al omstreden voor de invoerin
g van de thuislandenpolitiek en ging ook toen gepaard met machtsmisbruik, vriendjespolitiek en ongewenste afhankelijkheid.

Volgens de schrijvers kiest het ANC desondanks voor deze aanpak omdat het vanuit het stadse parlement wil regeren en delegeren en omdat het wegens de verzoeningsgedachte snel pacten sluit met oude machthebbers. Maar daardoor kunnen plattelanders onvoldoende hun stem laten horen en blijven geschillen rond land goeddeels onopgelost. Dus moet het ANC vaker de dorpen en de regio's in, om zich rekenschap te geven van de werkelijke problemen en nauwer samen te werken met grass-roots organisaties waarmee het ANC ooit samen streed tegen het apartheidsregime.

Kaarten

Als concrete voorzet beschrijven beide auteurs samen met Trevor Harris en Tim Warner in een andere prikkelende paper hoe je daarbij gebruik kan maken van Geografische informatie systemen (GIS). Met GIS-technieken kun je gegevens over bodem en waterhuishouding, verkregen uit veld-, vliegtuig- en satellietopnames, verwerken in kaarten die bijvoorbeeld de erosiegevaren binnen een gebied weergeven. Probleem is echter dat deze techniek allerminst neutraal is, stellen de auteurs. De informatie diende tijdens het apartheidsbewind immers verwerpelijke doelen zoals de creatie van thuislanden, was niet openbaar en de gehanteerde GIS-technieken kenmerkten zich door top-down technicism. Voor breder gedragen discussies over het grondgebruik wordt daarom momenteel in het Kiepersol-gebied in Transvaal deze technieken verbonden met lokale kennis en historische overleveringen van bewoners. Die combinatie geeft volgens de auteurs verrassende resultaten. Niet alleen omdat GIS-kaarten leren welk grondgeb
ruik mogelijk is, maar ook omdat zwarte inwoners ineens hun eigen geschiedenis terugzien: oude en nieuwe luchtopnames laten zien hoe ze verplaatst zijn van vruchtbare gebieden naar armzalige gronden zonder voldoende water. Behalve de witte boeren en het Krugerpark - dieren zijn belangrijker dan zwarten - profiteerden ook de chiefs hiervan. Ook h245n gronden werden vervolgens apart op de kaart ingetekend.

Daadkracht

De nieuwe werkwijze geeft de bewoners volgens de schrijvers grote voldoening en een gevoel van macht. Maar de grote onbeantwoorde vraag blijft ook in deze paper of de betrokkenen ooit weer kunnen terugkeren naar hun oorspronkelijke gronden. Dat hangt volgens Levin en Weiner vooral af van de daadkracht van Derek Hanekom, de ANC-minister voor Landzaken. Hij opereert uiterst voorzichtig in het aangekondigde landhervormingsproces, beducht als hij is voor de machtige witte boeren. Hij hoopt hun argwaan en potentiele ondermijnende activiteiten te ontlopen door ze ruime vergoedingen in het vooruitzicht te stellen bij confiscatie van gronden, maar daarvoor is veel geld nodig. Na zijn voorstel voor een grondbelasting van een procent kondigden de witte boeren, verenigd in de boerenorganisatie SAUU, meteen een boycot aan.

Kortom, het ANC laveert tussen verkiezingsbeloften en verzoeningspolitiek. De uitvoering van de landhervorming loopt daardoor vertraging op. Levin en Weiner pleiten daarom voor grotere druk van de massa-organisaties, zodat het ANC de confrontatie met het apartheidsverleden niet langer kan ontlopen. En met de dreiging van buitenparlementaire druk hoopt ondertussen ook minister Hanekom zijn voordeel te doen. Want, zo stelde hij in het dagblad Star van 21 oktober vorig jaar, als er voortdurend miljoenen mensen landloos blijven dan zullen zij aandringen op meer drastische maatregelen en dat willen wij vermijden."

Re:ageer