Science - June 25, 1998

We kunnen niet alle plantjes een beetje water blijven geven

We kunnen niet alle plantjes een beetje water blijven geven

We kunnen niet alle plantjes een beetje water blijven geven
Toponderzoekscholen blij met miljoeneninjectie
Een kleine vijftig miljoen gulden krijgt elk van de zes nieuwe toponderzoekscholen de komende jaren. Wat vinden de directeuren ervan dat collega's moeten bloeden voor hun weelde? Het buitenland is sterk onder de indruk.
Wie op de Eindhovense campus zoekt naar Cobra, de nieuwe toponderzoekschool voor fotonica, blijft eindeloos ronddwalen. Cobra staat niet op de bordjes vermeld. Op het grote overzichtsbord aan het begin van de campus is zelfs de faculteit Technische Natuurkunde niet te vinden. Ik heb al meerdere keren gezegd dat er goede borden moeten komen, klaagt de wetenschappelijk directeur van nieuwe fotonica-topschool, prof. dr Joachim Wolter. Bezoekers kunnen me hier nauwelijks vinden.
Binnenkort moet het geld voor betere bewegwijzering er toch wel zijn. Het onderzoek naar fotonica in de communicatietechnologie is namelijk onlangs door minister Ritzen bestempeld als toponderzoek en krijgt 42 miljoen extra van het ministerie. Ritzen verleende ook vijf andere projecten het predicaat toponderzoek. Zij krijgen de komende jaren ieder een vergelijkbaar bedrag als Wolter cum suis. Maar Ritzen speelt niet voor Sinterklaas. Het geld wordt opgehoest door de overige wetenschappen in Nederland
Een uitzondering vormt de Landbouwuniversiteit. Het ministerie van LNV kort het budget van de LUW alleen als er een topschool op het gebied van de landbouw- en milieuwetenschappen wordt erkend. De huidige zes topscholen hebben niets met landbouw te maken
Wolter beschouwt het geld als een enorme opsteker. Via de traditionele universitaire wegen was het me nooit gelukt dit bedrag binnen te halen, zegt hij tevreden. Wat hem ook plezier doet, is dat hij het geld de komende vijf of zelfs tien jaar min of meer naar eigen inzicht mag uitgeven. Die vrijheid ontbreekt volgens Wolter bij het geld dat hij nu her en der moet lospeuteren. Voor ieder wissewasje moet hij een apart voorstel schrijven en lang wachten op goedkeuring
Toch slaat Wolter niet steil achterover van het enorme bedrag voor onderzoek. Het is exorbitant in vergelijking met de middelen die andere vakgroepen, faculteiten en universiteiten krijgen, geeft hij toe, maar Wolter is gewend aan dergelijke bedragen. Zijn onderzoekschool boert al jaren erg goed. Ook zonder dit geld hadden we ons programma gewoon uitgevoerd. Nu kunnen we dat veel sneller doen.
Dwerg
Wolters collega bij sterrenkunde doet minder luchtig over Ritzens enorme kapitaalinjectie. Deze impuls is precies wat we nodig hebben, stelt de Leidse directeur van de astrofysica-toponderzoekschool, prof. dr Tim de Zeeuw. De Nederlandse sterrenkunde heeft volgens hem weliswaar een grote naam, maar de laatste jaren is er te veel bezuinigd. Dan kun je nog een tijdje op je reputatie doorgaan, maar het eind was in zicht.
Hoewel sterrenkunde maar een dwerg is onder de wetenschappen, is het vakgebied nummer een geworden in Ritzens topklassement. De komende jaren krijgen de astronomen maar liefst 46 miljoen gulden extra overgemaakt vanuit Zoetermeer. Dat betekent in de praktijk bijna 2,5 ton per wetenschapper erbij
Wat gaat er door dat nieuwe kapitaal allemaal veranderen in de Nederlandse sterrenkunde? Er zullen vele miljoenen worden gesjouwd naar een bergtop in Chili, waar de Europese Very Large Telescope staat. De Nederlandse sterrenkundigen hebben nu eindelijk geld om weer eens wat nieuwe instrumenten voor het peperdure ding te ontwikkelen. Buitenlandse wetenschappers mogen daar ook gebruik van maken, maar de Nederlanders als eersten. Wij kunnen dus de ontdekkingen doen, aldus De Zeeuw
Ongeveer de helft van het geld reserveert de sterrenkundetopschool voor nieuw personeel. Verspreid over de vier deelnemende universiteiten treden straks ongeveer zestig nieuwe wetenschappers in dienst, voornamelijk aio's. Nu werken er bij de universiteiten ruim tweehonderd sterrenkundigen. De arbeidsmarkt voor astronomen gaat dus gouden tijden tegemoet
De aanwas van nieuw personeel bij de zes nieuwe topscholen verschilt overigens aanzienlijk. De Groningse toponderzoekschool voor materiaalkunde besteedt maar liefst negentig procent aan extra wetenschappers, de topschool voor katalyse zo'n 75 procent, maar Wolter's fotonicagroep steekt het geld voor het merendeel in dure apparatuur. Er komt slechts een handjevol nieuwe medewerkers bij
Leiderschap
Ook de manier waarop de scholen hun nieuwe geld onder de deelnemers verdelen, verschilt sterk. De topscholen waaraan meerdere universiteiten deelnemen, verdelen het budget grotendeels pondsgewijs. Dat lijkt heel aardig, maar een dergelijke versnippering van het geld was niet de bedoeling. Om dit te voorkomen, had NWO bepaald dat de directeuren en niet de faculteiten het voorstel moesten indienen. In de praktijk haalt dit dus weinig uit
De toponderzoekscholen waaraan slechts een universiteit meedoet, zoals materiaalkunde in Groningen en fotonica in Eindhoven, hebben veel minder met dit probleem te kampen. Een groep van drie of vier wetenschappelijke managers verdeelt het geld, zegt Wolter. Geen politiek, geen eigenbelangen. We denken dat dat heel efficient en effectief is. Leiderschap, net als in de industrie, dat is precies wat we in deze tijd nodig hebben. Veel te lang hebben we aan de Nederlandse universiteiten alles willen egaliseren. We gaven alle groepen evenveel geld. Maar Nederland is te klein om alle wetenschappen in stand te houden. Om internationaal te kunnen concurreren moeten keuzes worden gemaakt. We kunnen niet alle plantjes een beetje water blijven geven.
Ik ben dus zeer te spreken over de introductie van de toponderzoekschool, ook als ik zelf niet geselecteerd zou zijn, vervolgt Wolter. Dit is precies de manier waarop het moet. Meer selectie is overigens een wereldwijde tendens. Maar de formule van de toponderzoekscholen bestaat volgens mij nog niet elders in de wereld. Het buitenland is dan ook sterk onder de indruk van de stimulans die wij krijgen.
Tragisch
De Eindhovense buurman van Wolter, prof. dr Rudger van Santen, denkt daar echter heel anders over. Hij werd ook door Ritzen uitverkoren, hij is directeur van de nieuwe topschool voor katalyse. Ik vind dit een vrij tragische operatie, omdat het geld bij anderen wordt weggehaald. Er waren voorstellen voor uitstekend wetenschappelijk onderzoek, maar die werden niet gehonoreerd en worden nu dus gekort. Ik had veel liever gezien dat de minister het NWO-budget gewoon had verhoogd. Een ander nadeel is dat de concurrentie binnen zijn onderzoeksgroep nu heel beperkt is geworden, vervolgt Van Santen. Qua wetenschappelijke politiek vind ik dit dus niet de beste manier.
Directeur prof. dr Evert Jacobsen van de Wageningse school Experimentele Plantwetenschappen, die bij de toekenning van de topscholen buiten de prijzen viel, voert nog een ander bezwaar aan. Bij de toekenning moet je je eerst afvragen: in welke onderzoeksgebieden moet Nederland goed zijn? Daarop selecteer je de aanvragen. Dat is niet gebeurd; nu bepaalt de kwaliteit van de aanvragen de onderzoeksvisie.
De wetenschappelijke wereld is sterk verdeeld over het nieuwe toponderzoekbeleid, de politiek veel minder. Alle grote fracties ondersteunen Ritzens herverdeling van wetenschappelijk geld. De enige kritiek die ze hebben is dat alleen betaonderzoek is geselecteerd. Ritzen heeft daarom beloofd dat de criteria worden aangepast, zodat ook gammaonderzoek bij de volgende ronde in de prijzen kan vallen
Over twee jaar rollen de volgende miljoenen-winnaars uit de bus. Dan krijgen de minder gelukkigen dus opnieuw een bezuiniging op hun dak. Mogelijk moet de LUW dan ook bloeden. Het ministerie van LNV heeft 6,6 miljoen beschikbaar voor een topschool. Als het plantenonderzoek ditmaal bijvoorbeeld wel in de prijzen valt, kort het ministerie de rijksbijdrage van de LUW met hetzelfde bedrag. Een deel van dat bedrag kan dan terechtkomen bij Leidse en Delftse biotechnologen

Re:act