Science - June 6, 1996

Per kruisboog en vislijn de boom in

Per kruisboog en vislijn de boom in

Ontdekking van de Xanthocercis rabiensis

De ontdekking van een grote, niet eerder beschreven boom, hoe vaak gebeurt zoiets? Niet vaak, volgens de ontdekkers, de onlangs afgestudeerde bosbouwer Xander van der Burgt en promovendus-in-spe Jan Wieringa. De laatste jaren werden slechts twee gevallen bekend: eentje in Colombia en een uitgestorven gewaande boom in Australie. En nu dus in Gabon een woudreus van het geslacht Xanthocercis, veertig meter hoog en met een stam van ruim drie meter in omvang.

Ontdekkingen van nieuwe plantensoorten zijn in het taxonomenwereldje aan de orde van de dag, vertelt Van der Burgt. Maar alleen de grote jongens halen het nieuws. Over de hele wereld liggen herbaria vol met planten in afwachting van publikaties waarin ze worden beschreven en van een passende naam voorzien. De praktijk wijst het direct uit: emiritus hoogleraar Doorenbos, gastmedewerker van de vakgroep Plantentaxonomie, komt de kamer binnenlopen met een begonia in bloei. Die zal de krant niet halen. Wieringa heeft de begonia tijdens een vakantie op Sulawesi ontdekt en naar Wageningen meegenomen.

De Xanthocercis rabiensis, die naar schatting de respectabele leeftijd van een paar honderd jaar heeft bereikt, staat niet bepaald in een drukbevolkt gebied. De vindplaats Rabi ligt honderd kilometer landinwaarts en kent nauwelijks wegen; er stroomt slechts een riviertje. Dat is volgens Van der Burgt de reden dat in het verleden slechts een enkele taxonoom het gebied bereikte. Wieringa weet dat de voormalige Franse kolonie lange tijd slecht onderzocht is. De Fransen gingen vanwege het klimaat liever naar de Congo of naar andere savannegebieden."

Met de komst van Shell, exploitant van grote olievelden in het gebied, is infrastructureel wel wat veranderd. Daarom vindt Wieringa het toch vreemd dat zo'n zeldzame boom tot nog toe gemist is. Het is toch een deel van Gabon dat inmiddels frequent door bosbouwers is doorkruist."

Gabon geldt als het Afrikaanse centrum van biodiversiteit als het gaat om laaglandregenwoud. Tijdens de diverse ijstijden krompen regenwouden doorgaans tot zogeheten refugia van zo'n tien procent van hun oorspronkelijke omvang. Daarvan zijn er in Gabon nogal wat; vandaar dat het land rijk is aan boomsoorten.

Van der Burgt aanschouwde de boom voor de eerste keer op 6 februari 1994. Hij leek het te treffen: de boom stond mooi in bloei. Dat zien taxonomen graag, want alleen bladeren en takken in het herbarium is voor hen lang niet genoeg. Van der Burgt toont het type, een stuk karton waar bloemetjes, blaadjes en takjes op zijn vastgeplakt. Zoals je ziet valt aan de blaadjes niet veel te zien."

Helemaal trof Van der Burgt het toch niet, want hij kon de hoge boom niet in. Medestudent en klimvereniging-lid Raoul Haegens had een oplossing gevonden voor dat probleem, maar hij was, met medeneming van de benodigde attributen, reeds vertrokken. Wieringa, eveneens in het bezit van klimspullen, zat nog in Kameroen. Ik was wel van plan naar Gabon te komen, maar daar waren onlusten geweest. Onderzoekers die het land binnenwilden, kregen de raad daar maar even mee te wachten." Hij kon pas op zijn vroegst drie weken later ter plekke zijn.

Intussen had Van der Burgt er geen weet van dat hij op een nieuwe soort was gestuit. Het lukte me niet de boom te determineren", verklaart hij. Ik zat pas twee maanden in Gabon en het barst er van de bomen." Naarstig sloeg hij de boeken erop na, uiteraard zonder succes.

Tegen alle verwachtingen in stond de woudreus een maandje later nog steeds in bloei en kon hij met de methode-Haegens worden beklommen. Met een kruisboog wordt een met lood verzwaarde pijl met daaraan een vislijn over een tak geschoten. Via de vislijn wordt een klimtouw over de tak getrokken. De sterkte van de tak wordt getest door met zijn tweeen aan het touw te gaan hangen. Daarna kan het klimmen langs het loshangende touw beginnen.

Wieringa: Het grootste probleem was de manier om het touw in de boom te krijgen. Een katapult met kogel haalt maar 25 meter. Bovendien is een katapult een verboden wapen." Vandaar dat gekozen is voor een kruisboog, voor de wet geregistreerd als sportartikel en goed voor een schiethoogte van minimaal vijftig meter. De methode was in 1993 op de Wageningse Berg tijdens een oefensessie met een eik succesvol gebleken.

Wieringa heeft zich de klimtechniek meester gemaakt in de hoop de lacune wat betreft grote bomen in herbaria op te kunnen vullen. De doorsnee taxonoom loopt liever met zijn neus over de grond kleine plantjes te zoeken. Wieringa: Ik was in 1989 ook al eens in Gabon. Dat was heel frusterend, ik kon nergens bij en dacht: hier moet snel iets aan gebeuren."

Het klimmen in bomen blijkt slechts gangbaar bij de jongere generatie taxonomen. Ongevallen deden zich vooralsnog niet voor, al valt er wel eens een knipschaar een metertje of dertig naar beneden en breekt bij het testen soms een tak. Wieringa stipt nog een voordeel van de methode-Haegens aan. Voor zo'n tweeduizend gulden kan iedere taxonoom de boom in." En vindt Van der Burgt het klimmen best eng en spannend, Wieringa spreekt van prachtig. Lopend in een bos loopt zie je alles tweedimensionaal."

Dankzij de klimtechniek kon het Wageningse duo huiswaarts keren met een vracht aan bruikbaar materiaal. En nadat professor Van der Maesen er zijn licht over had laten schijnen, bleek het inderdaad om een nieuwe soort te gaan. Een mooi gevoel", vinden beide ontdekkers.

Re:act