Science - March 5, 1998

Overkoepelende visie op nieuwe natuur ontbreekt

Overkoepelende visie op nieuwe natuur ontbreekt

Overkoepelende visie op nieuwe natuur ontbreekt
Metz bundelt visies op landschap
In haar nieuwe boek, Nieuwe natuur - Reportages over veranderend landschap, probeert NRC-redacteur Tracy Metz aan de hand van gesprekken met betrokkenen en deskundigen helderheid te verschaffen rond de contradictio in terminis nieuwe natuur. Tijdens de discussie bij de presentatie van het boek, op 2 maart in de Balie te Amsterdam, bleken zowel voor- als tegenstanders gematigd positief. Maar wat de term nieuwe natuur nu eigenlijk inhoudt, werd niet duidelijk
Het begrip nieuwe natuur heeft zich binnen vijftien jaar een centrale plaats weten te veroveren binnen het landinrichtings- en natuurbeschermingsbeleid. Het begon allemaal in de Oostvaardersplassen. Een braakliggend gebied dat eigenlijk bestemd was voor toekomstige industrie groeide uit tot een waardevol natuurgebied. Voor een groep enthousiaste wetenschappers werd deze regeneratieve natuur het voorbeeld voor een nieuwe manier van natuurbeheer: natuurontwikkeling. In 1986 ontwierpen zij met Plan Ooievaar een ambitieuze herinrichting van het rivierenland. Dijken werden doorgestoken om zelfregulerende natuur ruim baan te geven, zoals bij het project De Blauwe Kamer in de Wageningse uiterwaarden. Nieuwe natuur was een feit
Daarna gaat het snel. Al in 1990 staat het begrip nieuwe natuur centraal in het Natuurbeleidsplan, waarin de overheid zich voorneemt om tot het jaar 2015 250 duizend hectare natuur aan Nederland toe te voegen. Daarvan is vijftigduizend hectare nieuwe natuur. Ook krijgt de nieuwe natuur een belangrijke rol toebedeeld bij de invulling van de ecologische hoofdstructuur (EHS)
Voor de natuurbescherming betekent de nieuwe natuur een omwenteling. Grote natuurbeschermingsorganisaties als het Wereld Natuur Fonds en de Vereniging Natuurmonumenten gebruiken nieuwe natuur als middel om hun van oudsher defensieve, op behoud en beheer gerichte strategie om te buigen naar een offensieve visie op het landschap. In de natuurgebieden die ze aankopen produceren ze op grote schaal nieuwe natuur
Dubbelzinnigheid
In haar boek Nieuwe natuur lardeert Metz voorbeelden met vraaggesprekken. Met de beschrijving van gebieden als de Overijsselse Weerribben, de Schoorlse duinen, het eiland Tiengemeten, de Blauwe Stad bij Winschoten en de samenwerking tussen boeren en natuurbeheerders in Waterland laat Metz zien hoe nieuwe natuur wordt geproduceerd, welke problemen daarbij rijzen, en hoe de betrokkenen erover denken
Daarnaast laat Metz deskundigen aan het woord, maar die spreken vooral vanuit hun eigen discipline. Natuurbouwer van het eerste uur dr ir Frans Vera vindt dat nieuwe natuur niet ambitieus genoeg wordt aangepakt. Landschapsarchitect Han Lorzing zoekt oplossingen in de vormgeving van het landschap. Landschapsfilosoof Petran Kockelkoren bepleit inpassing van het landschap in de technologisch hoogstaande twintigste eeuw. Voorzitter van de Vereniging Das & Boom Jaap Dirkmaat stelt dat we geen nieuwe natuur moeten bouwen, omdat we de oude natuur niet eens kunnen behouden. En boerenprofessor dr ir Jan Douwe van der Ploeg pleit voor de integratie van boeren in het natuurbeheer
Ook tijdens de discussie op de avond van de presentatie bleek dat deskundigen - in dit geval Frans Evers, directeur van Natuurmonumenten, de Wageningse filosoof Jozef Keulartz en Arie van den Brand, voorzitter van het Centrum voor Landbouw en Milieu - veelal hun eigen stokpaardjes berijden. Daarmee blijft de discussie steken in de dubbelzinnigheid van de term nieuwe natuur. Want wat is nu natuurlijk aan natuur die met draglines wordt aangelegd, aan uitgezette paarden die bij hoog water gered moeten worden, aan bevers die worden uitgezet onder het applaus van een haag mensen en die met chips en zendertjes gemonitoord worden?
De discussie over nieuwe natuur draait rond twee thema's. Enerzijds is er het dilemma tussen cultuur en natuur, want feitelijk is de geproduceerde nieuwe natuur niets anders dan een cultuurlandschap dat als natuur wordt gepresenteerd. De kwesties rond projecten van nieuwe natuur gaan dan ook vaak over de vraag wat nu waardevoller is, nieuwe natuur of oud cultuurlandschap. Daarbij wreekt zich de vaagheid van het begrip nieuwe natuur en de snelheid waarmee het in beleid en uitvoering is ingebracht. De voorstanders van nieuwe natuur hebben de dubbelzinnige term nooit ondubbelzinnig hoeven uitleggen aan tegenstanders. Daardoor blijft de term zwak en onduidelijk
Maasvlakte
Dat heeft gevolgen voor het tweede thema, het geld. Voorstanders van nieuwe natuur kunnen namelijk niet hardmaken dat de ontwikkeling van nieuwe natuurgebieden net zo belangrijk is als het bouwen van een Betuwelijn, een nieuwe Maasvlakte, een uitbreiding van Schiphol of een nieuwe woonwijk als IJburg. Daardoor is er minder geld beschikbaar voor de bouw van nieuwe natuur. Boeren die moeten wijken voor natuur krijgen veertigduizend gulden per hectare, terwijl bouwgrond het tienvoudige oplevert. Door claims die door recreatie, verstedelijking en natuurontwikkeling op het land worden gelegd, zal de druk op boeren om grootschaliger en milieu-onvriendelijker te gaan produceren alleen maar toenemen. Dat zal de tegenstelling tussen boerenland en natuur vergroten
De stemming in het discussieforum was gematigd positief. Laten we maar proberen nieuwe natuur te scheppen, zei Jozef Keulartz, en Frans Evers en Arie van den Brand knikten instemmend. Daarmee gingen ze voorbij aan de plaats van de boer, de vragen over vormgeving, het grotere duurzaamheidsvraagstuk en de moderne technologische landschapselementen die in de verre omtrek te zien zijn, zoals fabrieken en de Arena van Ajax. Wil nieuwe natuur een blijvende invulling worden van het Nederlandse landschap, dan zal er meer moeten gebeuren dan de versnipperde projecten die nu worden gecreeerd. Er zal een visie moeten komen op de culturele en maatschappelijke waarde van nieuwe natuur. Metz heeft met haar boek een voorzet gegeven. Nu hoeven de deskundigen deze alleen nog in te koppen
Lezen over het landschap
Traditiegetrouw is het boekenweekthema voor uitgevers aanleiding om nieuwe boeken te produceren. Het thema Panorama Nederland - het landschap in proza en poezie wordt breed opgevat. Een top-tien
  • 1 Oorden van onthouding - Nieuwe natuur in verstedelijkend Nederland, Fred Feddes e.a., 65,00 gulden, NAi Uitgevers, ISBN 9056620665
    Prachtig uitgegeven boek over de veronachtzaming van culturele factoren bij de ontwikkeling van de ecologische hoofdstructuur (EHS). Diverse auteurs geven hun droombeeld over de EHS en beschrijven hun favoriete plek
  • 2 H+N+S = landschap, 49,50 gulden, Uitgeverij Architectura & Natura, ISBN 9071570819
    Medewerkers van een van de meest invloedrijke bureaus voor landschapsinrichting geven hun prikkelende visie op het landschap van de 21ste eeuw
  • 3 De Nieuwe Kaart - Atlas van Nederland in 2005, Tracy Metz & Margriet Pflug, NAi Uitgevers, 39,50 gulden, ISBN 905662055X
    Onontbeerlijk voor wie in vogelvlucht de knelpunten bij de inrichting van Nederland wil overzien. Met duidelijke kaarten en uitleg. In de Openbare Bibliotheek wordt op 9 maart over de Nieuwe Kaart gediscussieerd
  • 4 De volbouwers - De kolonisatie van het landschap door Nederland BV, Frank Siddiqui, 22,50 gulden, Uitgeverij De Bezige Bij, ISBN 902343741X
    Journalist Siddiqui maakt zich zorgen over de ondemocratische invloed van de transportlobby op grote infrastructurele werken als de HSL, de Betuwelijn, de tweede Maasvlakte en Schiphol
  • 5 Het landschap van de landinrichting - Een halve eeuw landschapsbouw, Rik de Visser, 65,00 gulden, Uitgeverij Blauwdruk, ISBN 9075271042
    Hoe de landschapsbouw zich heeft ontwikkeld van de aankleding van ruilverkavelingen tot een integraal planproces. Zie WUB 7 voor een recensie
  • 6 Leesbaar landschap, Willem van Toorn, 29,90 gulden, Uitgeverij Querido, ISBN 9021484331
    Literaire essays waarin Van Toorn als het ware de geschiedenis van het landschap afleest
  • 7 Natuurontwikkeling, G. Londo, 127,50 gulden, Backhuys Publishers, ISBN 9073348773
    Een technisch boek over de manier waarop nieuwe natuur wordt gemaakt. Met korte geschiedenis en appendix van vaktermen
  • 8 Het groene hart - Een Hollands cultuurlandschap, Guus Borger e.a., 39,90 gulden, Uitgeverij Matrijs, ISBN 9053451099
    Er wordt veel over het groene hart gepraat, maar wat is het nu eigenlijk? Een cultuurhistorische visie op de invloed van de mens op het Hollandse landschap
  • 9 Natuur en ruimtelijke ordening, Marijke van Schendelen, 69,50 gulden, NAi Uitgevers, ISBN 9056620436
    Rijk geillustreerd proefschrift over de rol van natuur bij de ruimtelijk ordening
  • 10 Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur - deel 3 West: Noord- en Zuid-Holland, Carla Oldenburger-Ebbers, 89,90 gulden, Hef Publishers, ISBN 906906023X
    Deel 3 van een indrukwekkend overzicht. Op 18 maart houdt Oldenburger een lezing in boekhandel Kniphorst

  • Re:act