Wetenschap - 6 november 1997

Verleden, heden en toekomst van taxol

Verleden, heden en toekomst van taxol

Verleden, heden en toekomst van taxol
Erik van Rozendaal, vakgroep Organische chemie
Eigenlijk had hij maandagochtend een colloquium moeten houden. Maar aangezien zijn vliegtuig in Barcelona vanwege de mist aan de grond bleef, arriveerde vakgroepsmedewerker dr Erik van Rozendaal een dag te laat op vaderlandse bodem. Woensdag dan maar. Van Rozendaal was in Spanje in het kader van het Euterpe-project, waarin diverse Europese landen hun onderzoek naar terpenen hebben gebundeld. Cholesterol is zo'n terpeen, taxol is dat ook. Taxol is bovendien de stof die de laatste decennia faam geniet als medicijn tegen kanker. Het wordt gewonnen uit de bast van de taxusboom. Van Rozendaal houdt zich al een kleine tien jaar bezig met taxol. In 1994 promoveerde hij in Nijmegen op de semi-synthese van de stof en verhuisde hij zijn werkzaamheden naar Wageningen
Reeds in 1963 ontdekte het National Cancer Institute (NCI) in de VS dat de Taxus brevifolia antitumor-activiteit vertoont. Tot dan toe was de taxusboom weinig geliefd, want giftig. In Engeland werd zo'n beetje de hele populatie omgehakt omdat koeien die van de boom aten stierven
Wat nu precies de werkzame stof in de schors was, bleef echter de vraag. Jaarlijks worden honderden interessante planten ontdekt. Maar de meeste komen niet in aanmerking voor verder onderzoek. Daar moet namelijk iemand in willen springen. Nadat taxol voor enige jaren in de kast was verdwenen, nam een Amerikaanse universiteit de stof ter hand. In 1971 werd duidelijk welke verbinding tumoren bestrijdt en wat de structuur daarvan is. Een naam kreeg de stof ook: taxol
Het duurde wederom acht jaar eer duidelijk werd hoe taxol nu eigenlijk werkt. De stof bleek zich louter op delende cellen te richten en deze deling tegen te gaan. Door de specifieke werking bleken de bijwerkingen relatief klein, vergeleken met de middelen die alle cellen aanpakken.
De jaren daarna vond klinisch onderzoek plaats. De stof werd op vrijwillige basis uitgeprobeerd op patienten met terminale eierstokkanker. De resultaten bleken veelbelovend: zo'n tachtig procent van de patienten reageerde op de behandeling. De tumor groeide niet verder, hetgeen overigens niet wil zeggen dat de vrouwen langer leefden. In de laatste fase voor de registratie werd het middel gebruikt als de arts daarom verzocht, nog steeds louter voor terminale patienten
Dat heeft te maken met de kostbaarheid van de stof. Een kilo schors van de Taxus brevifolia levert gemiddeld honderd milligram taxol op. Omgerekend zijn dat 62 duizend bomen voor 25 kilo. De bomen moeten geveld, ontschorst en vervolgens diverse malen geextraheerd worden, waarna kolomchomeatografie en kristallisatie volgt. Geen eenvoudige zaak. Bijkomend probleem is dat de in het westen van de VS en Canada voorkomende boom niet in bosjes groeit maar los verspreid. Een, twee exemplaren per hectare. Zeldzaam zijn ze ook, waardoor alras de milieubeweging begon te protesteren
Er moest een alternatief komen: synthese of semi-synthese. Dat laatste werd het onderwerp van Van Rozendaals promotie, want synthese bleek niet haalbaar. Zeventig stappen red je niet in je eentje in vier jaar. Semi-synthese dus, met als uitgangsstof een andere Taxus-soort. In Wageningen richtte hij zijn onderzoek op de in Nederland veel voorkomende Taxus baccata, de Europese Taxus. Deze bevat 10-deacetyl baccatin III, waarvan taxol kan worden gefabriceerd
Ondertussen heeft het Amerikaanse farmaceutische concern Bristol-Meyers de naam taxol geregistreerd. Van Rozendaal: Ze hebben de naam gekocht. Onzin eigenlijk, want die naam werd de afgelopen twintig jaar overal in de literatuur gebruikt. In het begin weigerde iedereen dan ook een andere naam te gebruiken. Desalniettemin heet taxol sinds 1994 in onderzoekerskringen paclitaxel
In Nederland is de stof als Yewtaxan geregistreerd door Pharmachemie uit Haarlem, overigens de eigenlijke werkgever van Van Rozendaal. Taxol, paclitaxel en Yewtaxan zijn echter exact hetzelfde
In Nederland heeft Pharmachemie wat paclitaxel betreft een stevige vinger in de pap. Het kweken en vermenigvuldigen van de boom, het oogsten en drogen van de naalden, de extractie, isolatie, opzuivering en semi-synthese; het geschiedt allemaal onder auspicien van het bedrijf. Onderzoek naar de syntheses gebeurt in Nijmegen; Wageningen houdt zich vooral bezig met het vervangen van de klassieke manier van extraheren - met alcohol - door een milieuvriendelijker proces, waar amper nog organische oplosmiddelen aan te pas komen. Veel meer wil Van Rozendaal er niet over kwijt, want de concurrentie ligt op de loer
Het grote voordeel van de aanmaak van paclitaxel uit 10-deacetyl baccatin III is dat deze stof niet in de schors maar vooral in de naalden voorkomt. Bomen hoeven dus niet omgehakt te worden, maar alleen geoogst. De gemiddelde opbrengst van de Taxus baccata is een halve gram per kilo naalden. De inzameling gebeurt via particulieren en bedrijven als Intratuin
Of taxol een wondermiddel is, wil Van Rozendaal niet zeggen. Het is in het begin door de pers geweldig overdreven. Feit is wel dat het het enige nieuwe middel is van de afgelopen twintig jaar. Als vrouwen eierstokkanker krijgen, zijn hun kinderen meestal in de puberteit. Wanneer deze vorm van kanker wordt geconstateerd, is het vaak al te laat. Taxol kan een levensverwachting van enkele maanden verlengen tot enkele jaren, zodat de vrouwen hun kinderen verder kunnen zien opgroeien. Dat scheelt toch enorm.

Re:ageer